Berlin Art@Site Udo Dagenbach Panoptikum

Udo Dagenbach



Geschichtspark Moabit
An artwork which brings silence
A cube is a closed form. But what happens when it’s opened? Then you can look inside the heart of the space. Then the wind can play through the space. Panoptikum by Udo Dagenbach creates a religious space with a minimum of resources. If you walk between the columns and underneath the beams, you feel that you are at a special place.
The artwork is surrounded by a garden, so the silence is inside the room and the work is surrounded by silence. When a open cube would be positioned inside a city. I believe, a tension would occure by the silence inside the cube and the sounds outside this cube.
Panoptikum and Red Cube are both in interaction with their environment. Panoptikum adds silence and Red Cube adds dynamics.
By Theo,

Aspects of this artwork
A large, strong and open structure is standing between something like foundations. On the side of the park are paths between lovely rose gardens. This gives completely different atmosphere than the meter-high walls around the large flat green space. In this place that exudes warmth, harmony and peace, something special must have happened, but it is not sure if this was terrible.
The cube is composed of rigid concrete elements. The picture is two persons high and stands on a long concrete 'carpet'. This demands respect.
The artwork in the park is located near the center of Berlin. It was the location of prison during a century in which long-term locked prisoners during the Second World War, were sadly not allowed to experience freedom. The buildings were standing far apart and that is still visible. An original central route in the area is highlighted by the work of art. Perhaps, the cube in a central spot of the original prison but the work does not make this clear.
The Berliners will be familiar with the history of this location. The artwork is completely abstract and does point to any recognizable elements that refers to the context.
By Theo,

Compared with other works
Suppose Red Cube by Noguchi Isamu (picture 1, more information) would have a grey color and would lay flat on the ground. Then it would be an unobtrusive artwork, both because of the form and the color. Then it would seem that the artwork would be swallowed by the skyscrapers. The skyscrapers fill the room with their system of horizontal and vertical lines and with their matt colours.
Now the opposite happens: the little jumping object with the striking color gives the space and the skyscrapers more color and dynamics. The system is broken and the matte colors would be accompanied by a complementary color.
It is striking that the compared cubes are polished, colored or open but none of them use materiality explicitly. Red Cube is the most obvious example; you see a fully abstract object.

Jonkes Nacht of Arjan Veldt (picture 2, more information) gives the city warmth and glow, by giving the city a layer of gold. If you look closely you can see that a picture at night is made from the same location and this is painted with gold.
The cube is barely visible. Your eye give only attention to the glow and the gradual color differences. Only then do you see the sleek form of the functional transformer house.
When aspects of Jonkers Nacht where used, Denkmal and Alamo would have more warmth and have more interaction with the environment.

Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen by Michael Elmgreen (picture 3, more information) is not entirely cubic but has some straight and also some oblique planes. The concrete cube has perfectly polished planes with sharp edges. In one of these planes, there is a rectangle wherein a movie is playing.
In my opinion, this artwork doesn’t give enough expression to the feelings of this topic. To expres the suffering, I don’t think at a closed shape, a smooth skin or a hard material. Then I rather think to the person who has done the suffered.
Of the seven compared artworks, to me only Panoptikum is able to expres a unspeakable suffering. Panoptikum by Udo Dagenbacht does this by space, silence, wind, sight.
By Theo,

With a monument for Roma and Sinti I expect an artwork that articulate anxiety during pursuit, imprisonment, prosecution. This could be expressed by material with forms which are squeezed, teared apart, is crumbled.
The Roma and Sinti Monument by Haags Architecten Bureau (picture 4, more information), in contrast is a shiny cube. As a result, it seems to me that emotions are flattened. Or worse: that emotions are so much polished, that no emotions are but the viewer is visible.
I think that an artwork for the memory of a dramatic event, needs to be able to expres the occasion, to help remembering. A monument with warm colours such as Jonkers Nacht, would give comfort.

In Energy by Benni Efrat (picture 5, more information) I see at the same time an everyday object, an decorative element and an abstract artwork. I see a abstract cube that’s formed by eighteen simple bales of straw. The shiny metal rods could be more decorative and exciting if there was more variation in it.
It is interesting what Energy by Benni Efrat says: the most simple (straw) and the most abstract (cube) reality can be the same object. Everyone is allowed to give its own interpretation to it.
For Energy it’s easier than, for example, Denkmal or Monument. These are both artworks with a loaded subject, with the expectation that they give the opportunity to commemorate. Energy is allowed to play, to be serious, to be interesting and everyone can see or do something different with it.

Alamo by Tony Rosenthal (picture 6, more information) is a modest work of art; the cubic shape is clear, the color is dark gray, the notches are subtle, I don’t recognize a clear message. That is why I feel a lack in many ways.
The artwork would interact with the environment by using a deviating color, such as Red Cube does. There would by interaction by using characteristics of the environment in a new way, such as Jonkers Nacht does.
Alamo seems to be made of bronze but does not fully utilize the properties of this material. Bronze could give the artwork more layers and roughness. See Denkmal for a wrong example and Jonkers Night for a good example when using respectively polished concrete or gold (in a photo).
By Theo,

Vergelijking met andere kunstwerken
Een kubus is gesloten. Maar wat is het spannend als het geopend is. Daardoor kun je kijken in het hart van de ruimte en kan de wind door de ruimte spelen. Panoptikum van Udo Dagenbach creëert met minimale middelen een religieuze ruimte. Als je tussen de kolommen en onder de balken loopt, voel je dat je op een bijzondere plek bent.
Het kunstwerk is omringt door een tuin, waardoor de stilte in de ruimte is en dat de ruimte ook omringt is door stilte. Als een open kubus in een stad geplaatst zou zijn, zou volgens mij een spanning ontstaan door stilte binnen de kubus en drukte buiten deze kubus.
Panoptikum en Red Cube zijn beiden in interactie met hun omgeving. Alleen voegt Panoptikum stilte en Red Cube dynamiek toe.

Stel dat Red Cube van Noguchi Isamu (afbeelding 1, meer informatie) een grijze kleur zou hebben en vlak op de grond zou staan. Dan zou het kunstwerk door zowel de vorm als de kleur onopvallend zijn. Dan zou het lijken dat het kunstwerk door de wolkenkrabbers verzwolgen wordt. De wolkenkrabbers vullen de ruimte met hun systematiek van horizontale en verticale lijnen en hun matte kleuren.
Nu gebeurt het tegenovergestelde: het kleine springende object met de opvallende kleur maakt dat de ruimte en de wolkenkrabbers meer kleur en dynamiek hebben. De systematiek wordt doorbroken en de matte kleuren hebben nu een complementaire kleur.
Opvallend is dat de gekozen kubussen gepolijst zijn, gekleurd zijn of open zijn maar geen van allen nadrukkelijk gebruikmaken van materialiteit. Red Cube is hiervan het duidelijkste voorbeeld; je ziet een volledig abstract object.

Jonkers Nacht van Arjan Veldt (afbeelding 2, meer informatie) geeft de stad warmte en gloed, door de stad van goud te maken. Als je goed kijkt zie je dat een foto bij nacht is gemaakt van dezelfde locatie en dit ingekleurd is met goud.
De kubus is nauwelijks zichtbaar. Je oog heeft alleen aandacht voor de gloed en de geleidelijke kleurverschillen. Pas daarna zie je de strakke vorm van het functionele transformatorhuisje.
Door gebruik te maken van kenmerken van Jonkers Nacht, zouden Denkmal en Alamo meer warmte en ook interactie met de omgeving hebben gekregen.

Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen van Michael Elmgreen (afbeelding 3, meer informatie) is niet geheel kubisch maar heeft een aantal rechte en ook een aantal schuine vlakken. De vlakken zijn van perfect gepolijst beton en hebben scherpe randen. In één van deze vlakken bevindt zich een rechthoek waarin een film speelt.
Naar mijn gevoel geeft dit kunstwerk tekort expressie aan de gevoelens van dit onderwerp. Bij het leed dat aangedaan is denk ik niet aan een gesloten vorm, een gladde huid of een hard materiaal. Dan denk ik eerder aan degene die dit leed heeft aangedaan.
Van de zeven vergeleken kunstwerken is naar gevoel alleen Panoptikum in staat om een onzegbare leed uit te drukken. Dit doet Panoptikum van Udo Dagenbacht door ruimte, stilte, wind, doorzicht.
By Theo,

Bij een monument voor Roma en Sinti verwacht ik een kunstwerk dat uiting geeft aan angst tijdens achtervolging, opsluiting, vervolging. Dit zou in materiaal uitgedrukt kunnen worden door vormen in elkaar te persen, uiteen te scheuren, te laten verkruimelen.
Het Roma en Sinti Monument van Haags Architecten Bureau (afbeelding 4, meer informatie) daarentegen is een glimmende kubus. Daardoor lijkt het mij dat emoties vlak gemaakt zijn. Of erger nog: dat emoties zodanig gepolijst zijn dat niet de emoties maar de kijker zichtbaar is.
Ik vind dat een kunstwerk ter nagedachtenis van een dramatische gebeurtenis allereest emoties moet kunnen uitdrukken, gelegenheid geven tot gedenken. Als het monument warme kleuren zou hebben zoals Jonkers Nacht, zou troost zijn gegeven.

In Energy van Benni Efrat (afbeelding 5, meer informatie) zie ik tegelijk een alledaags object, een decoratief element en een abstract kunstwerk. Ik zie een abstracte kubus wat gevormd is door achttien simpele balen stro. De glimmende metalen stangen zouden decoratiever en spannender kunnen zijn als er meer variatie in zou zijn.
Het is interessant wat Energy van Benni Efrat zegt: het meest eenvoudige (stro) en de meest abstracte (kubus) werkelijkheid kunnen hetzelfde object zijn. Iedereen mag hier een eigen interpretatie aan geven.
Energy heeft het makkelijker dan bijvoorbeeld Denkmal of Monument. Dit zijn beiden kunstwerken met een beladen onderwerp, waarvan wellicht verwacht mag worden dat het gelegenheid biedt om te herdenken. Energy daarentegen mag spelen, ernstig zijn, interessant zijn en iedereen mag er iets anders in zien of mee doen.

Alamo van Tony Rosenthal (afbeelding 6, meer informatie) is een bescheiden kunstwerk; de kubische vorm is duidelijk, de kleur is donkergrijs, de inkepingen zijn subtiel, ik herken geen duidelijke boodschap. Daarom voel ik een gemis in veel opzichten.
Het kunstwerk zou een interactie met de omgeving aangaan bij een afwijkende kleur, zoals Red Cube doet. De interactie zou ik kunnen ontstaan door kenmerken uit de omgeving op andere wijze weer te geven, zoals Jonkers Nacht doet.
Alamo lijkt gemaakt van brons maar benut de eigenschappen van dit materiaal niet ten volle. Het brons had het kunstwerk meer gelaagdheid en ruwheid kunnen geven. Zie Denkmal voor een verkeerd voorbeeld en Jonkers Nacht voor een goed voorbeeld bij het gebruik van respectievelijk gepolijst beton of goud (in een foto).
Door Theo,
Beton C35 mit 2 Prozent Zuschlag gefärbt, damit er die Farbe der Mauerfugen erhält. Kantenlänge des Würfels 5,5 m, Rahmendicke 50 cm. Standort: Geschichtspark ehemaliges Zellengefängnis Moabit Der Kubus steht an der Stelle des ehemaligen zentralen, panoptischen Überwachungsraumes des Gefängnisgebäudes, von wo aus alle fünf Flügel des sternförmig angelegten Baus eingesehen werden konnten. In den 1840er-Jahren als „Preussisches Mustergefängnis Moabit' errichtet, galt es damals als besonders moderne Haftanstalt, weil die Gefangenen in Einzel- und nicht mehr in Gemeinschaftszellen untergebracht wurden. Man glaubte, dass strenge Einzelhaft die Gefangenen vor dem schlechten Einfluss der Mitgefangenen bewahren könnte und dadurch eine Besserung der Häftlinge möglich sei. Die Isolationshaft trieb etliche Menschen dazu, sich in der Haft umzubringen, andere trieb sie in den Wahnsinn. Ab Juli 1944 waren die Widerstandskämpfer des 20. Juli in Moabit inhaftiert. Wer noch lebte, wurde in der Nacht des 23. April 1945 auf die andere Seite der Gleistrasse geführt und dort erschossen. An diesem geschichtsträchtigen Ort plante und gestaltete der Berliner Landschaftsarchitekt Udo Dagenbach eine Kombination von Bürgerpark und Gedenkstätte in Form eines architektonischen Gartens. 16 Jahre hat die Erarbeitung und Umsetzung des Projektes gedauert, die Bauarbeiten von 2003 bis 2006. Die Beton-Oberfläche wurde beispielsweise sandgestrahlt, damit sie verletzt aussieht wie die Verletzungen, um die es in der Gefängnisgeschichte geht. Das Gesamtkonzept wurde mit dem Deutschen Landschaftsarchitekturpreis 2007 ausgezeichnet wurde. Zur weitergehenden Information: Faltblatt des Garten- und Landschaftsarchitektenbüros glasser und dagenbach; Skulpturen aus Beton; Artikel von Anne Kockelkorn in Bauwelt 98, 2007 (13), S. 4-5.